Ngành logistics, cảng biển và AI tại Việt Nam đứng trước cơ hội thiết lập tiêu chuẩn mới

Tại Diễn đàn Cạnh tranh bằng định chuẩn trong thời kỳ xoay trục kinh tế diễn ra tại TP.HCM, các chuyên gia và đại diện doanh nghiệp đã thảo luận về khả năng Việt Nam vươn lên nắm quyền thiết lập các tiêu chuẩn mới cho khu vực và thế giới, thay vì chỉ đóng vai trò là bên tuân theo các quy chuẩn do đối tác quốc tế áp đặt.

Từ lợi thế chi phí đến tư duy tự chủ định chuẩn

Trình bày tại diễn đàn, ông Mohammad Mudasser, Phó Tổng Giám đốc PwC Việt Nam, cho biết lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí rẻ và gia công của Việt Nam đang dần thu hẹp trong bối cảnh GDP 9 tháng đầu năm tăng 9,01%. Nền kinh tế đã đi qua giai đoạn chỉ cần đáp ứng tiêu chuẩn để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Khung phân tích được giới thiệu dựa trên Báo cáo Phát triển Thế giới 2025 của Ngân hàng Thế giới gồm 3 nấc: thích ứng, đồng bộ và kiến tạo.

Ở nấc thích ứng, doanh nghiệp áp dụng tiêu chuẩn sẵn có để tham gia sân chơi. Nấc đồng bộ đòi hỏi năng lực vận hành quy mô lớn, ngang hàng với đối tác quốc tế. Trong khi đó, nấc kiến tạo là khi chính doanh nghiệp hoặc quốc gia sinh ra chuẩn để các bên khác làm theo. Theo PwC, cách đo sức cạnh tranh đã thay đổi khi doanh nghiệp được đánh giá qua khả năng giữ nguồn hàng trong điều kiện khó khăn thay vì chỉ giao đúng giờ với giá rẻ. Bên cạnh đó, áp lực dân số già từ năm 2036 đặt ra thách thức buộc nền kinh tế phải bứt phá trong khoảng 10 năm tới.

Cơ hội định chuẩn tại các ngách chuyên môn hóa

Trong phiên thảo luận về các ngách mà Việt Nam có thể tự khắc vạch tiêu chuẩn, đại diện Gemadept cho biết doanh nghiệp này hiện có phần lớn cảng đạt chuẩn xanh nhờ áp dụng cổng cảng thông minh và AI kiểm tra container, giúp thời gian xử lý thủ tục giảm mạnh. Ngành cảng biển và logistics được nhận định là không gian tiềm năng để Việt Nam tham gia đặt chuẩn cho châu Á. Đồng thời, sáng kiến sàn giao dịch hàng hải cũng kỳ vọng rút ngắn đáng kể thời gian thanh quyết toán.

Đối với lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), TS. Tuấn Anh nhận định Việt Nam đang vượt qua nấc thích ứng nhưng để lên nấc kiến tạo cần chọn những ngách chuyên môn hóa cao như pháp lý. Ông cảnh báo nguy cơ phụ thuộc vào token nước ngoài và dữ liệu ngoại nếu không phát triển AI có chủ quyền. Việc xây dựng bộ dữ liệu đánh giá chuẩn hóa cho tiếng Việt đòi hỏi sự chung tay của cộng đồng chuyên gia trong nước để tránh hai bẫy lớn là rập khuôn tiêu chuẩn ngoại hoặc áp dụng các lớp quy định quá cứng nhắc cản trở đổi mới sáng tạo.

Điều kiện để hiện thực hóa năng lực định chuẩn quốc gia

Để chuyển từ doanh nghiệp tiên phong thành năng lực định chuẩn của cả nền kinh tế, các đại biểu cho rằng cần đáp ứng ba điều kiện chính: thể chế cởi mở cho đầu tư dài hạn, thị trường ghi nhận chất lượng thay vì chỉ ưu tiên giá rẻ, và sự minh bạch trong quản trị của khối doanh nghiệp nội địa. Về phía chính quyền TP.HCM, đại diện cơ quan chức năng cho biết thành phố đang triển khai nhiều nhóm giải pháp hỗ trợ, trong đó có cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và thương mại hóa, hậu kiểm dựa trên kiểm toán độc lập nhằm tạo động lực cho đổi mới sáng tạo.